Theo Adriaens, beiaardier van de Basiliek te Mafra

Ana Elias, 03/2002

Na de eerste restauratie van de 18de-eeuwse Witlockxbeiaard van Mafra in Portugal, zond Jef Denyn één van zijn beste en meest begaafde studenten om er beiaardier te worden: Theo Adriaens.

Theo Adriaens werd geboren in België op 15 september 1904. In 1925 begon hij zijn beiaardstudies aan de Beiaardschool in Mechelen als student van Jef Denyn. Hij studeerde af op 7 augustus 1927 volgens het "Jubileumboek 1922-1927", uitgegeven door de Koninklijke Beiaardschool "Jef Denyn" in Mechelen, of op 17 augustus volgens de programmaboekjes van de zomer-concerten in Mafra van 1929 en 1930, met "Grote Onderscheiding", de hoogste classificatie, tot op dat ogenblik enkel gedeeld door twee andere studenten: Staf Nees, die na Denyn directeur zou worden aan de Mechelse Beiaardschool, en Jan Donnes.

links: Theo Adriaens en Jef Denyn te Mechelen
(foto: Archief Koninklijke Beiaardschool "Jef Denyn")

rechts: publiek tijdens het inhuldigingsconcert op 16 mei 1929
(foto: Tilda Rottiers-Pellegrims)

Op 16 mei 1929 huldigde Theo de pas gerestaureerde beiaard van Mafra in en werd tot beiaardier aangesteld. Hij was hoofdzakelijk verantwoordelijk voor de zomerconcerten. Het inhuldigingsconcert was één van de belangrijkste beiaardconcerten ooit gegeven in Mafra. Niet alleen omwille van de inhuldiging zelf maar ook omwille van de publieke belangstelling. Het concert werd bijgewoond door ondermeer de president van de Portugese Republiek, Generaal Óscar Fragoso Carmona; president van het Portugese Ministerie (Eerste Minister), Doctor António de Oliveira Salazar; Portugese Ministers van Oorlog, Justitie en Landbouw; gevolmachtigde ministers van Frankrijk, België, Venezuela en Uruguay; militaire en burgerlijke gouverneurs van Lissabon; de voorzitter en enkele leden van de administratieve commissie van het stadhuis van Lissabon; het hoofd Protocol van de Portugese Republiek; de inspecteur-generaal van de theaters en verschillende commandanten van de nederzettingen en van eenheden afhankelijk van het militaire gouvernement van Lissabon. Bovendien kwamen zo'n 30.000 mensen naar Mafra om het beiaardconcert bij te wonen. Gedurende de pauze van het inhuldigingsconcert ging de president van de Portugese Republiek tot boven in de toren om Theo Adriaens te feliciteren met zijn prachtige uitvoering.

Zijn leven als beiaardier in Mafra was zeer druk, maar tegelijkertijd ook erg aangenaam, zoals we kunnen opmaken uit een brief, gericht aan zijn vriend Jef Rottiers in Mechelen:

"(...) nu ben ik bezig programmas aan 't maken voor te laten drukken in boekjes zooals te Mechelen is me dat nu korvee, op ieder programma moet iets portugeesch staan nu begrijpt wel, wat het is als ge geen portugeesch muziek en kent, en als het dan nog op niets en trekt nu daar veeg ik dan men broek aan ze moeten het maar weten, de Inhaling volgens ge al wel zult weten is voor mij schitterend verloopen ik had het niet durven denken een 30.000 tal van personen en een tiende daarvan autos, en de belangstelling in mij ik ben wel 20 of 30 maal gephotografeerd heeft me dat voor een lastige dag geweest nu hij is al bijna een maand voorbij, [Theo Adriaens moet dit geschreven hebben na de inhuldiging van 16 mei, alhoewel zijn brief gedateerd is op 5 mei] en de belangstelling is des Zondags heel wel, ge moet weten Lisboã is 40 Km van Mafra en als er dan Zondags zooal een 500 vreemde personen komen het goed is zonder de personen van de onmiddelijke omgeving er bij te tellen, dus alles is hier goed en men zegt als de banen welke naar mafra allen zullen hersteld zijn dit getal wel zal verdubbelen. Nu wat me verwonderd ik heb al tweemaal naar Jef Van Hoof [destijds leraar harmonie en compositie aan de Beiaardschool te Mechelen] geschreven en nog geen antwoord gehad, Hij is toch zeker niet ziek zegt het eens dat ik een schrijven van Hem verwacht. (...) Voorts alle dagen ben ik ergens uitgenodigd bijzonder bij de officieren hier, ge moet weten er ligt hier in dit gebouw een klein 1500 soldaten en offic. maar die zijn wat vriendelijker als bij ons, als ze me op straat zien ze nooit nalaten van te komen vragen hoe het met me gaat, en als ze een piano hebben (of een schoon dochter) van eens te komen spelen, nu voor afwisseling bezoeken we zoo alle weken een bibliotheek, en dan studeeren we Volumes van grieksche romeinsche of portugeesche historie met een inhoud van 5 tot 30.000 liters, van tijd zijn we er zoo in verslonden dat we niet goed onze weg meer vinden maar dat is niets we gaan er altijd per auto naartoe. Voorts iets dat eenig is in portugal op straat ziet men niets als oude wijven soldaten en ezels echte zulle! en met duizenden! ja volgens het schijnt is het hier het land daarvan, de Jonge schoone prachtige Meisjes liggen hier potverdomme vast met ketens aan de beenen omdat ze niet op straat zoo komen is me dat nu toch een zonde, juist in de Kerk Zondags kunt ge ze eens zien, en dan ga ik er ook veel naartoe. Beste Jef ge ziet als er in Mafra geen wind was het er een paradijs zou zijn nu zoo ben ik ook tevreden (...)"

In een postkaart met een poststempel van (juni?) 1929, kan men het volgende lezen:
"Beste Jef, Ik stuur U maar een kaartje om dat ik hoop van U een brief van tenminste 4 bladzijden te ontvangen, ik vind dat U maar weinig schrijft, ge hebt toch tijd genoeg, ge doet uw heeren leerlingen alle dagen een uur schrijven, en terwijl kunt U me enkele meters brieven met nieuws van de Lierschensteenweg [waar Jef Rottiers toen woonde], van Denijn, van 't school van Jef Van Hoof, van 't Front, van 't Bier, radio, piano, schilderkunst, hoe dat ge vindt dat ze bij mij thuis er zoo al uit zien enfin, een beetje meer als de gazet van Mechelen, want op dat stom dorp [Mafra] dat ik hier zit is van tijd maar triestig bijzonder als men niet veel nieuws van Mechelen krijgt, nu er is afleiding 2 oogst begint de klas te Lisboã van beiaard op 't Konservatorium wat ik erg prettig vindt vooral voor Mr Denijn he! Jef, Leeraar aan 't Konservatorium of hulpleeraar in Mechelen, dat is nogal verschil. Nu Best Jef schrijft me eens een boekje he! Aan U en famillie mijn Beste Wenschen Theo"

In Mafra was Theo Adriaens zeer gekend. Veel journalisten, fotografen en andere nieuwsgierigen bezochten hem voort-durend "aan het werk". Foto's van Theo waren heel interessant, vooral die waarop hij "werkkledij" droeg zoals men dit begon te noemen: wit onderhemd en witte onderbroek, en niet te vergeten de witte sokken en de blinkende zwarte schoenen! Eveneens behorend tot dit uniform waren de onafscheidelijke vingerbeschermers. In augustus 1929 werd hij leraar van een vrije beiaardcursus aan het Nationaal Muziekconservatorium te Lissabon, wat voor hem een andere zeer belangrijke positie betekende. Naar deze klas kwamen Portugese studenten waaronder twee vrouwen, zoals men op de foto kan merken. Op een bepaald moment telde deze beiaardcursus zelfs 9 studenten.

Theo Adriaens veranderde het beiaardlandschap in Portugal zodanig dat de programmaboekjes zelfs informatie bevatten over speciale verbindingen van bussen en treinen tussen Lissabon en Mafra. Deze boekjes werden gemaakt om de streek te promoten met het beeld van de beiaard en de beiaardier.

In de programmaboekjes kan men boeiende woorden lezen zoals: "Theo Adriaens heeft de grote meester [Jef Denyn] vervangen in verschillende concerten, steeds met groot succes. (...) De concerten, uitgevoerd door deze uitstekende kunstenaar op de beiaard van Mafra, worden altijd druk bezocht en gesmaakt door een select publiek. (...) België leverde de beiaarden [van Mafra] en zond de eerste beiaardiers. Het is weer België dat deze waardevolle stukken restaureert en toelaat te luisteren naar en te aplaudisseren voor zijn beiaardier Mr. Theo Adriaens, de beroemde en gevierde student van meester Jef Denyn, die op dit moment prachtige concerten geeft die gevolgd worden door een groot en aandachtig publiek."

In zijn concertprogramma's vinden we bijna altijd beiaardmuziek terug van Matthias Vanden Gheyn, Jef Denyn, Jef Van Hoof, Staf Nees en ook zijn enige compositie: Preludium voor beiaard. Ook Vlaamse muziek zoals Peter Benoit, oude volksliederen en meer of minder bekende klassieke muziek kwamen aan bod. Hij zette in elk concertprogramma Portugese muziek, zowel volks als klassiek. Men kan gemakkelijk inzien dat hij programma's maakte naar het volk toe, aangezien hij bekende werken speelde en muziek die het publiek zou raken. Dit was het geheim van zijn groot succes. De contracten tussen de beiaardier en de stad Mafra voorzagen voor de seizoenen van 1930 en 1931 de betaling van 3.000$00 (15€) voor de reizen (ticket heen en terug) en een maandelijkse subsidie van 2.200$00 (11€) in 1930 en 2.800$00 (14€) in 1931. De contracten vermeldden nog de uitvoering van twee wekelijkse concerten, één op zondagnamiddag (16:00 uur) en een ander op een weekdag 's avonds (21:00 uur).

In 1931 kon Theo Adriaens het derde concertseizoen niet meer voleindigen omdat hij ernstig leed aan tuberculose. De beiaardier beloofde daarom aan de burgemeester van Mafra, kapitein Pompeu Lobo de Sousa, om uit te kijken naar een volwaardige vervanger voor het concertseizoen. Hij stelde eerst de Vlaamse beiaardier van Antwerpen, Gilbert Goossens, voor, maar het stadsbestuur van Mafra verwierp dit voorstel. Daarna stelde hij de Franse beiaardier voor van Saint-Amand-les-Eaux, Maurice Lannoy. Hij werd aanvaard en fungeerde voor enkele seizoenen als beiaardier van Mafra. Hij was de oom van Jacques Lannoy die op zijn beurt ook een belangrijke beiaardier werd te Mafra en die de Franse Beiaardschool te Douai stichtte. Het contract met Theo voor het concertseizoen 1931 werd beëindigd maar hij ontving wel de betaling voor de maand juni (2.800$00 of 14€) alsmede de rest van zijn reiskosten (1.500$00 of 7,5€). In 1931 keerde hij terug naar België, erg verzwakt door zijn ziekte.

Besluit

Als beiaardier gaf Theo verschillende concerten in België, Nederland en Frankrijk, steeds met veel succes. Maar het was in Mafra waar hij de grootste roem oogstte, waar hij het meest geapprecieerd werd en waar zijn uitvoeringen de grootste massa op de been brachten. Theo Adriaens stierf in Mechelen op 10 mei 1935 op dertigjarige leeftijd.